ਅਨੀਲੁ

[ਗੁ:। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅ + ਨੀਲ* = ਰੰਗ, ਨੀਲਾ ਰੰਗ] ੧. ਅਰੰਗ। ਅਕਲੰਕ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮਾਯਾ ਰਹਿਤ। ਯਥਾ- ‘ਆਦਿ ਅਨੀਲੁ ਅਨਾਦਿ ਅਨਾਹਤਿ’ (੬), ਈਸ਼੍ਵਰ ਸਭ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਮਾਯਾ ਰਹਿਤ ਹੈ (ਅਨਾਦਿ) ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਢ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ (ਅਨਾਹਤ) ਦੂਜੇ ਕਰਕੇ ਹਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਦਾ ਥਿਰ ਹੈ। ੨. (ਇਕਾਈ, ਦਹਾਈ ਸੈਂਕੜਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜੋ ਸੰਖ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਨੀਲ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਅਨੀਲ ਦਾ ਅਰਥ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਅਸੰਖ। ਅਣਗਿਣਤ। ਯਥਾ- ‘ਨੀਲ ਅਨੀਲ ਅਗਨਿ ਇਕ ਠਾਈ’ (੨੨੧), ਭਾਵ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅਨਗਿਣਤ ਅਗਨ ਹੈ, ਇਕ ਰਿਦ ਵਿਖੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਅਥਵਾ ਜਠਰਾਗਨੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਅਨਗਿਣਤ ਹੈ ਜੋ ਰੋਜ਼ ਖਾਧੇ ਪਦਾਰਥ ਦਗਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। *ਨੀਲ, ਨੀਲੇ ਨੂੰ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੀਲ=ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਮਾਯਾ ਹੈ।