ਮਹਲ

[ਸੰ:। ਅਰਬੀ, ਮਹੱਲ=੧. ਮਕਾਨ, ਮੰਦਰ। ੨. ਇਲਾਕਾ। ੩. ਮੌਕਿਆ। ੪. ਕਦਰ] ੧. ਅਟਾਰੀ, ਮੰਦਰ, ਮਕਾਨ। ਯਥਾ- ‘ਤਿਨਕੇ ਘਰ ਮੰਦਰ ਮਹਲ ਸਰਾਈ ਸਭਿ ਪਵਿਤੁ ਹਹਿ’ (੬੪੮)। ੨. ਭਾਵ ਦਸਮ ਦੁਆਰ, ਸਰੂਪ ਨਿਜ ਸਥਾਨ। ਯਥਾ- ‘ਤਾ ਸੁਖ ਲਹਹਿ ਮਹਲੁ’ (੩੭), ਤਥਾ- ‘ਨਿਜ ਘਰਿ ਮਹਲੁ ਪਾਵਹੁ ਸੁਖ ਸਹਜੇ’ (੧੩)। ੩. ਸਰੀਰ। ਯਥਾ- ‘ਏਕ ਮਹਲਿ ਖਲੁ ਹੋਤਾ’ (੨੦੬)। ੪. ਪਦ, ਦਰਜਾ। ਯਥਾ- ‘ਟਹਲ ਮਹਲ ਤਾਕਉ ਮਿਲੈ’ (੨੫੫)। ੫. [੧. ਮਹੋ ਉਤਸਵੇ ਲਾਤਿਤਿ ਦਦਾਤਿ, ਮਹਲਾਪਿ=ਜੋ ਉਤਸਵ ਨੂੰ ਦੇਵੇ। ੨. ਮਹਸ੍ਯੇਤਸਵਸ੍ਯਇਲਾ ਭੁਮਿਰਿਤਿ ਵਿਗ੍ਰਹੇ ਮਹੇਲਾ=ਜੋ ਉਤਸਵ ਦੀ ਭੂਮੀ ਹੋਵੇ] ਇਸਤ੍ਰੀ*, ਵਹੁਟੀ। ਯਥਾ- ‘ਮਹਲ ਕੁਚਜੀ ਮੜਵੜੀ ਕਾਲੀ ਮਨਹੁ ਕਸੁਧ’ (੧੦੮੮)। ਦੇਖੋ, ‘ਮੜਵੜੀ’ ਤੇ ਅਗਲਾ ਪਦ। *ਮਹਲਾ ਤੇ ਮਹੇਲਾ ਪਦ ਅਮਰ ਕੋਸ਼ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਮਹਿਲਾ ਕੌਮਦੀ ਨੇ ਇਲਚ ਪ੍ਰਤੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਦ੍ਰਕਾ ਵਾਲੇ ਨੇ ‘ਮਹ’ ਦੇ ‘ਹ’ ਨੂੰ ਸਰ ਵਾਲਾ ਰਚ ਕੇ ਨਿਪਾਤ ਨਾਲ ‘ਮਹਿਲਾ’ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਤੇ ਮਹਲਾ, ਮਹਿਲਾ, ਮਹੇਲਾ, ਸਾਰੇ ਪਦ ‘ਇਸਤ੍ਰੀ’ ਦੇ ਵਾਚਕ ਹਨ।