ਲਾਲ

[ਗੁ:। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਲਲ=ਖੇਲਨਾ, ਲਾਡ ਕਰਨਾ, ਚਾਹੁਣਾ; ਧਾਤੂ, ਲਡ੍ਹ੍ਹ=ਬਿਲਾਸੇ। ਹਿੰਦੀ, ਲਾਲ। ਪੰਜਾਬੀ ਲਾਲ] ੧. ਲਾਲਨ*, ਪਿਆਰਾ। ਯਥਾ- ‘ਲਾਲਿ ਰਤੀ ਸਚ ਭੈ ਵਸੀ ਭਾਇ ਰਤੀ ਰੰਗਿ ਰਾਸਿ’ (੫੪), ਸੱਚ ਦੇ ਭੈ ਵਿਖੇ ਜੋ ਵੱਸੀ ਹੈ ਸੋਈ (ਲਾਲ) ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਰਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ (ਭਾਇ ਰਤੀ) ਪ੍ਰੇਮਣ ਦਾ ਰੰਗ (ਰਾਸਿ) ਸੱਚਾ ਹੈ। (ੳ) ਪੁਤ੍ਰ। (ਅ) ਪਤੀ, ਪ੍ਰਿਯਾ। ਯਥਾ- ‘ਲਾਲਿ ਰਤੀ ਲਾਲੀ ਭਈ’ (੯੩੧), ਪਤੀ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀ ਹੋਈ। (ੲ) ਮਿੱਤ੍ਰ, ਸੱਜਣ। ਯਥਾ- ‘ਮੇਰੇ ਲਾਲ ਜੀਉ’ (੭੩੦)। (ਸ) ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਅਰਥ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਯਥਾ- ‘ਆਪੇ ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਰੰਗੁਲਾ ਸਖੀਏ ਮੇਰਾ ਲਾਲੁ’ (੨੩)। ੨. [ਫ਼ਾਰਸੀ, ਲਅਲ]** ਮਾਣਕ, ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਰਤਨ, ਜੋ ਕਰੜਾਈ ਤੇ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਹੀਰੇ ਨਾਲੋਂ ਦੂਸਰੇ ਦਰਜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਹਲਕੇ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਕਿਰਮਚੀ ਰੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ ਹੀਰੇ ਤੋਂ ਅਮੋਲਕ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਵਿੱਚ- (ੳ) ਸੁੰਦਰ , ਸੋਹਣਾ। (ਅ) ਅਮੋਲਕ। ਦੇਖੋ, ‘ਰੰਗ ਮਹਲ’ [ਪੰਜਾਬੀ]*** ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਰੱਤਾ, ਗੁਲਾਨਾਰ। ਯਥਾ- ‘ਲਾਲੁ ਗੁਲਾਲੁ ਗਹਬਰਾ’ (੧੮), ਤਥਾ-’ਲਾਲ ਰੰਗੁ ਤਿਸ ਕਉ ਲਗਾ’ (੮੦੮), ਦੇਖੋ, ‘ਰੰਗ ਮਹਲ’ ੪. ਪੱਕਾ ਲਾਲ ਰੰਗ, ਜੈਸੇ ਮਜੀਠ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੂਹਾ ਰੰਗ ਕੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਥਾ- ‘ਮੁੰਧੇ ਸੂਹਾ ਪਰਹਰਹੁ ਲਾਲੁ ਕਰਹੁ ਸੀਗਾਰੁ’ (੭੮੭)। ੫. [ਪੰਜਾਬੀ, ਲਾਰ ਦਾ ਲਾਲ]**** ਰੱਸੀ। ਯਥਾ- ‘ਆਪੇ ਜਾਲ ਮਣਕੜਾ ਆਪੇ ਅੰਦਰਿ ਲਾਲੁ’ (੨੩), ਇਸ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਮਾਸ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਸ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਮਾਸ ਅਰਥਾਤ ਮੱਛੀ, ਪਰ ਮੱਛੀ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਣ ਆਏ ਹਨ-’ਆਪੇ ਮਾਛੀ ਮਛੁਲੀ’ (੨੩), ਦੂਸਰੇ ਏਥੇ ਮੱਛੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਮੱਛੀ ਦਾ ਮਾਸ ਅਕਸਰ ਕਰਕੇ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਾਲਨ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ-ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਲਾਲਨ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ-ਪਿਆਰਾ। ਇਸੇ ਲਾਲਨ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਲਾਲ’ ਸੰਖੇਪ ਮਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ%**ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਲਾਲ’ ਪਦ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ‘ਮਾਣਕ’ ਨਾਮੇ ਰਤਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਿਉਂਕਿ ਰੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਰੱਤਾ ਰੰਗ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ‘ਲਾਲ’ ਪਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ‘ਲਾਅਲ’ ਪਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਹਿੰਦੀ ਪਦ ਦਾ ਮੁਅਰਬ (ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਬਨਾਵਟੀ ਰੂਪ) ਆਪ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲਾਲਹ ਦਾ ਅਰਥ-ਪੋਸਤ ਦੇ ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਲਾਲ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਰਾ ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਦਾਗ਼ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।%***ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਲਾਲ’ ਪਦ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ‘ਮਾਣਕ’ ਨਾਮੇ ਰਤਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਿਉਂਕਿ ਰੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਰੱਤਾ ਰੰਗ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ‘ਲਾਲ’ ਪਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ‘ਲਾਅ਼ਲ’ ਪਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਹਿੰਦੀ ਪਦ ਦਾ...